Czy zawsze pisaliśmy ‘św.’? Dawne formy skrótu ‘święty’

Podczas świątecznej zadumy na spacerze widziałam starą kapliczkę przydrożną z podpisem Ś. Jan. Osobiście widzę trzy możliwości wyjaśnienia:

1) dawniej skrót od słowa święty był inny niż dziś (ś. zamiast św.)
2) fundator kapliczki przyoszczędził na wybiciu jednej litery
3) kamieniarz popełnił błąd.

Które wyjaśnienie jest bliższe Poradni?


Skrót od słowa święty nie zawsze miał postać św., choć dziś jest to forma standardowa i zalecana.
W dawnych tekstach, zwłaszcza staropolskich i XIX-wiecznych, można spotkać różne sposoby skracania tego wyrazu. Bardzo częsty był zapis ś., ale pojawiały się też formy takie jak świę. czy śwty, a nawet zapisy z odmienną interpunkcją lub bez kropki. Wynikało to z faktu, że normy ortograficzne nie były jeszcze w pełni ustalone.
Dopiero później, wraz z rozwojem i standaryzacją zasad pisowni języka polskiego, utrwaliła się współczesna forma św. Obecnie jest ona jedyną zalecaną, czyli używaną przed imionami (np. św. Jan, św. Anna) i zapisywaną małą literą, chyba że rozpoczyna zdanie.
Warto też dodać, że w inskrypcjach takich, jak napisy na kapliczkach czy nagrobkach często zachowują się dawne formy zapisu. Dlatego Ś. Jan można z dużym prawdopodobieństwem odczytać jako historyczny odpowiednik dzisiejszego św. Jan.

Monika Kaczor

Interpunkcja

Piszę rozporządzenie i mam kłopot z interpunkcją. Czy prawidłowy będzie taki zapis (przy założeniu, że w aktach prawnych stawiamy tylko obowiązkowe przecinki):
„2.2. W przypadku studiów o profilu:
1) ogólnoakademickim – program studiów obejmuje zajęcia lub grupy zajęć związane z prowadzoną w uczelni działalnością naukową w dyscyplinie naukowej, do której jest przyporządkowany kierunek studiów, którym przypisano punkty ECTS w wymiarze większym niż 50% liczby punktów ECTS koniecznej do ukończenia studiów, i uwzględnia udział studentów w zajęciach przygotowujących do prowadzenia działalności naukowej lub udział w tej działalności;”

W przedstawionym zapisie interpunkcja jest zgodna z zasadami obowiązkowej interpunkcji w aktach prawnych. Przecinki oddzielają elementy zdania, które wymagają rozdzielenia dla zachowania przejrzystości i jednoznaczności, a wszystkie pozostałe są fakultatywne i można je pominąć.
Z punktu widzenia formalnego aktu prawnego zapis ten jest poprawny i nie wymaga dodatkowych przecinków ani zmian.

Monika Kaczor

Interpunkcja

Czy przecinek przed „począwszy” jest prawidłowy?
„§ 2. Standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu farmaceuty, określony w załączniku nr 3 do rozporządzenia zmienianego w § 1, w brzmieniu nadanym niniejszym rozporządzeniem, ma zastosowanie do kształcenia na studiach na kierunku farmacja, począwszy od cyklu kształcenia rozpoczynającego się od roku akademickiego 2026/2027.”

W zdaniu przecinek przed wyrażeniem począwszy od jest jak najbardziej poprawny. Wynika to z faktu, że fragment „począwszy od cyklu kształcenia rozpoczynającego się od roku akademickiego 2026/2027” pełni funkcję dopowiedzenia określającego czas rozpoczęcia kształcenia i w tym kontekście jest traktowany jak wtrącenie.
Zgodnie z zasadami interpunkcji w języku polskim, takie wtrącenia oddziela się przecinkiem od reszty zdania, co poprawia czytelność i klarowność tekstu.

Monika Kaczor

Interpunkcja

Szanowni Państwo,
uprzejmie proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytanie.
Czy przecinki po wyrażeniach „dlatego” oraz „stąd” powinny pojawić się we wskazanych kontekstach? Zdania zostały wymyślone na potrzeby unaocznienia mojego problemu interpunkcyjnego. Zdaję sobie sprawę, że po członach inicjalnych, do których należą „stąd” oraz „dlatego”, przecinków raczej nie stawiamy, czy jednak zasadę tę należy stosować bezwzględnie (nawet jeśli po spójniku występującym w pozycji inicjalnej mamy do czynienia ze wtrąceniem bądź dopowiedzeniem)?

Dlatego, jak sądzę, trzeba uznać, że przyjęcie wskazanej teorii bez namysłu nad kontekstem jej powstania nie przysłuży się naszym badaniom.

Stąd, kierując się intuicją, stwierdzam, że podejmowanie dalszych działań we wskazanym zakresie mija się z przyświecającym nam celem.

Wyrażenia takie jak dlatego i stąd pełnią funkcję spójników przyczynowo-skutkowych i zazwyczaj nie wymagają przecinka, gdy stoją na początku zdania (Dlatego trzeba uznać…, Stąd stwierdzam…).
Jednak w przypadku, gdy po takim spójniku pojawia się wtrącenie lub dopowiedzenie, jak w Pani przykładach (jak sądzę, kierując się intuicją), przecinek staje się konieczny, ponieważ oddziela ono wtrącenie od reszty zdania zgodnie z zasadami interpunkcji. Dlatego w podanych zdaniach przecinki po dlatego i stąd są jak najbardziej poprawne i zasadnie, ponieważ sygnalizują obecność wtrącenia.

Monika Kaczor

Przecinek przed wyrażeniami uogólniającymi

Proszę o zasadę wyjaśniającą brak przecinka w połączeniach stary nie stary, młoda nie młoda, fajny nie fajny.

W połączeniach stary nie stary, młoda nie młoda, fajny nie fajny nie stawiamy przecinka dlatego, że połączenia takie traktujemy jako częściowo sfrazeologizowane i donoszące się do jednej cechy (trudnej do określenia). Co więcej, piszemy je rozdzielnie (stary nie stary, młoda nie młoda, fajny nie fajny), bo zgodnie z regułą ortograficzną (SO PWN, [182] 43.13 „partykułę nie jako wykładnik zaprzeczenia piszemy rozdzielnie przed przymiotnikami i imiesłowami przymiotnikowymi wtedy, kiedy (…) partykuła nie, występująca między identycznymi formami, tworzy wyrażenia uogólniające lub wskazujące na niepewność co do opisywanego obiektu”.

Monika Kaczor

Bynajmniej

Jak używać bynajmniej?

Partykuła bynajmniej znaczeniowo najbliższa jest połączeniu wcale nie. W żadnym wypadku nie powinna być używana w znaczeniu ‘przynajmniej’, ‘chociaż’, czy ‘w każdym razie’. Jest nacechowana książkowo i dobrze wygląda w tekstach literackich, publicystycznych.
Jeśli odpowiadamy na pytanie i chcemy dać odpowiedź odmowną, możemy używać samego bynajmniej lub połączenia nie, bynajmniej (z przecinkiem po nie), np.
- Czy można odnieść wrażenie, że nowe prawo podatkowe będzie niekorzystne dla podatnika?
– Bynajmniej. Rząd wprowadza poprawki, tak by zaliczki nie były wyższe niż przed rokiem.
Warto zapamiętać, że zaprzeczone imiesłowy i przymiotniki występujące po słowie bynajmniej, są zawsze zapisywane rozdzielnie, np. Obecnie kredyty, bynajmniej nie opłacalne, są trudną drogą do zdobycia własnego kąta przez ludzi młodych.

Monika Kaczor

Zarówno…, jak i…

Czy poprawne jest zdanie: Zarówno uczniowie klasy Va i klasy VIa są odpowiedzialni za porządek na boisku szkolnym?

Zarówno … jak i … to spójnik złożony. Jedną z zasadniczych cech spójnika złożonego jest nierozerwalność członów. Jeśli pojawi się w zdaniu pierwszy człon tego spójnika, to muszą pojawić się również kolejne człony. Jeśli ten warunek nie zostanie spełniony, pojawi się błąd składniowy. Poprawnie zatem: Zarówno uczniowie klasy Va, jak i uczniowie klasy VIa są odpowiedzialni za porządek na boisku szkolnym. Warto pamiętać, że w zdaniu, w którym człony podmiotu są połączone spójnikiem złożonym zarówno…, jak i …, trzeba odpowiednio dobrać formę orzeczenia, tak by uwzględnić wieloczłonowość podmiotu.

Monika Kaczor

Lekcja wf. czy lekcja WF-u?

Który zapis jest poprawny lekcja wf.czy lekcja WF-u?

Lekcje wychowania fizycznego w szkolnych planach zajęć zazwyczaj zapisywane są nie pełną nazwą, tylko skrótem. Tu pojawia się problem: skrótem czy skrótowcem? wielkimi literami czy małymi literami? Obie formy zapisu są poprawne, ale warto pamiętać, że …

Jeśli wybieramy skrót, czy zapis małymi literami, musimy postawić kropkę na końcu (por. zapis: np., lp., pt.). Skrót pozostaje nieodmienny. Poprawy zatem będzie zapis: lekcja wf. (nie: wf-u), na wf.(nie: na wf-ie).

Jeśli chcemy odmieniać, musimy wybrać skrótowiec – zapisywany wielkimi literami, np. WF, WF-u, WF-owi, z WF-em, na WF-ie.

Monika Kaczor

 

Zaimek jaki i który

Czy zaimków który i jaki można używać zamiennie?

Użycie zaimków, który i jaki może budzić wątpliwości. Warto zapamiętać zasadę: Jeżeli w poprzedzającym zdaniu można użyć zaimka ten, to stawiamy zaimek który, np. Zdecydowałam się na (te) studia, które (nie: jakie) miały najciekawszą promocję.

Jeżeli w zdaniu nadrzędnym może wystąpić zaimek taki, to wstawiamy zaimek jaki, np. Wybrałam (takie) lody, jakie dzieci lubią najbardziej.

Monika Kaczor