Miesięczne archiwum: Wrzesień 2026

Zmarzluch czy zmarźluch?

Opublikowany przez

Zmarzluch czy zmarźluch – jak poprawnie zapisać to słowo?

Mówimy [zmarzluch] albo [zmarźluch], podobnie jak [zmarzlak] lub [zmarźlak], ale w piśmie obowiązuje tylko jedna forma: zmarzluch i zmarzlak.
Oba określenia odnoszą się do osoby, która łatwo marznie i źle znosi zimno. Ich pisownia ma związek z pochodzeniem tych słów. Zarówno zmarzluch, jak i zmarzlak zostały utworzone od czasownika zmarznąć. A skoro w tym czasowniku zapisujemy z, a nie ź, tak samo zapisujemy je w wyrazach zmarzlak i zmarzluch.
Wymowa może się różnić, ale pisownia pozostaje niezmienna – zmarzlak i zmarzluch.

Monika Kaczor

Skąd się wzięły nazwy chorób: odra, świnka i różyczka?

Opublikowany przez

Skąd się wzięły nazwy chorób: odra, świnka i różyczka?

Odra – wirusowa choroba zakaźna, kojarzona przede wszystkim z charakterystyczną wysypką – swoją nazwę zawdzięcza właśnie zmianom na skórze, a nie rzece Odrze. Już co najmniej od XVIII wieku określenia odra używano na oznaczenie czerwonych plam pojawiających się na skórze. Przypominały one ślady po otarciu, czyli po dawnemu odarciu skóry. To właśnie od tego słowa wywodzi się nazwa choroby – odra.
Świnka, czyli nagminne zapalenie przyusznic, powoduje obrzęk w okolicy ślinianek, przez co szyja chorego staje się grubsza i bardziej zaokrąglona. Taki wygląd przypominał naszym przodkom świński łeb osadzony na krótkiej, grubej szyi. Od tego skojarzenia powstała nazwa świnka. Zdrobnienie mogło wyrażać współczucie wobec chorych, a być może miało również związek z tym, że choroba często dotyka dzieci.
Podobnie powstała nazwa różyczka, również mająca formę zdrobniałą. W tym przypadku źródłem nazwy nie był wygląd chorego, lecz charakterystyczny kolor zmian skórnych. Plamy pojawiające się podczas choroby mogą mieć barwę od delikatnie różowej aż po intensywnie pąsową, dlatego zaczęto je kojarzyć z różą. Z czasem od nazwy kwiatu powstała nazwa choroby – różyczka.

Monika Kaczor

Wszeteczny

Opublikowany przez

Skąd taka postać słowa wszeteczny?

Choć wszeteczny jest dziś wyrazem wyraźnie przestarzałym i stosunkowo rzadko używanym, jego znaczenie nie powinno budzić większych wątpliwości. Ten przymiotnik  oznacza ‘bezwstydny, rozpustny, nieprzyzwoity’. Jego źródłem jest dawna forma wszechtyczny, czyli ‘taki, który wszystkiego się tyka, wszystkiego dotyka’.
Dlaczego jednak zamiast oczekiwanej postaci wszechtyczny, porównywalnej z wyrazami wszechmogący, wszechwiedzący czy wszechmocny, funkcjonuje krótsza forma wszeteczny? Przyjmuje się, że jest to dawny bohemizm, który w języku czeskim miał znaczenie ‘natrętny, bezczelny’. Tak można określić osobę, która interesuje się wszystkim, wszędzie zagląda, wściubia nos w nie swoje sprawy i wszystkiego chce dotknąć własnym palcem.
W polszczyźnie pierwotne znaczenie ‘bezczelny’ uległo z czasem zmianie i zaczęło odnosić się przede wszystkim do zachowania naruszającego normy obyczajowe. W rezultacie wszeteczny zaczął znaczyć ‘bezwstydny’, ‘nieprzyzwoity’, a także ‘rozpustny’.

Monika Kaczor